traducere în greacă de Edith Uncu
Μετάφραση στα ελληνικά, Edith Uncu
Pe Liviu Franga îl știam îndeobște datorită preocupărilor universitare – latină și greacă – și de critică literară. L-am descoperit ulterior ca poet de limbă română și franceză. Iată însă că îl redescopăr astăzi ca autor al unei întreprinderi de anvergură, care dă seama atât de un curaj poetic aparte, cât și de o eleganță lirică surprinzătoare: imaginarea unor poeme posibile ale lui Konstantinos Kavafis amintind de Vasile Voiculescu ce a călcat pe urmele lui Shakespeare, atunci când a scris Ultimele sonete ale lui Shakespeare (traducere imaginară). Liviu Franga se dovedește a fi un poet în adevărata putere a cuvântului. Să nu uităm că a fost coordonatorul unei opere absolut remarcabile, Constantine P. Cavafy, The Poetical Alphabet, o ediție cu traduceri ale poemelor kavafice în 11 limbi, apărută în condiții grafice minunate, unde el a tradus cele 24 de poeme din neogreacă în latină! Ne mărturisește Liviu Franga într-o misivă: ”Este pentru prima oară cînd mă pot bucura de publicarea unor versuri de-ale mele traduse (nu auto-traduse, cum a fost cazul Îngerului orb, unde, de fapt, nu le-am retradus în franceză, după ce le-am scris în română, ci le-am scris, toate poemele, direct în franceză).” Întreprinderea este însă una cu totul deosebită prin care Liviu Franga va scrie nu mai puțin de 24 de poeme în care tronează personalitatea lui Konstantinos Kavafis, din care a încredințat Fitralit un număr de 6, traduse în neogreacă de doamna Edith Uncu. Și mărturisirea poetului continuă: ”În cazul celor 6 poeme kavafice – pe care le-am scris rar, unele la mari intervale de timp, vreme de aproximativ un an și jumătate încoace, și pe care le-a tradus, integral, D-na Uncu -, le-am lăsat autenticului specialist, care este dînsa, să le tălmăcească. Și a făcut-o, cred eu, într-un chip admirabil.” Și avem de a face cu o dublă ”tălmăcire” în textele pe care vi le prezentăm în acest articol: pe de o parte, cea poetică a lui Liviu Franga, iar pe de altă parte, cea propriu-zisă, din română în greacă a lui Edith Uncu. Așa că acum vom vedea cum Liviu Franga reia literă cu literă alfabetului grec și îi dedică fiecăreia dintre litere un poem deasupra căruia se simte plutind aura marelui poet grec. (Peter Sragher)
Ultimele douăzeci și patru de poeme ale lui Konstantinos P. Kavafis
în tălmăcire imaginată de Liviu Franga
A
MÁAT
La căpătâiul plăpândului Caesarion
– doarme liniștit și, din când în când,
pleoapele i se zbat –,
stă treaz Larul lui,
cu aripile întinse îl acoperă.
Când buzele efebului
(să aibă șaisprezece-șaptesprezece ani)
tremură,
uneori el pare că râde,
alteori pare că stă
să izbucnească în plâns.
În bezna răsturnată,
lama unui jungher
fulgeră la gâtul lui Caesarion.
Globii i se zvârcolesc sub pleoape,
când vârful îi înțeapă bărbia.
„Máat. Máat.“
Sub privirea însângerată a lunii,
Marele-Preot al Egiptului
desface fâșii din carnea efebului.
„Avorton rătăcit din sămânța Ptolemeilor,
tu grec abia dacă mai ești. Nu ești
nici pe de-a-ntregul roman, zice-se din coapsa
divinului Iulius. O corcitură ești.
De care râde neamul întreg
al faraonilor veșnici.
Rege al Regilor? O stârpitură.“
Zeița îl ascultă și îl ajută
pe Marele-Preot al Egiptului
să treacă nevăzut,
cu jungherul însângerat,
printre gărzile înarmate până în dinți.
Puse peste tot în palat
de regina-mamă, Cleopatra.
Máat, zeița Adevărului,
stinge lampa Larului adormit.
Τα τελευταία 24 ποιήματα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη
κατά τη φανταστική ερμηνεία του Λίβιου Φράνγκα
Μετάφραση στα ελληνικά, Edith Uncu
A
Μάατ
Στο προσκέφαλο του αιθέριου Καισαρίωνος
– που ήρεμα κοιμάται και τα βλέφαρα
πότε πότε πτερουγίζουν –,
στεκόταν ο Λαρήτης του άυπνος,
και τον εσκέπασε με απλωμένα τα φτερά.
Κοίτα, τα χείλη του εφήβου
(ας είναι χρονών δεκαοχτώ-δεκαεφτά)
τρέμουν,
άλλοτε λες ότι σου χαμογελά,
άλλοτε λες και σε λίγο
θα ξεσπάσει σε κλάμα.
Στο ξαπλωμένο χοντρό σκοτάδι,
του ξίφους το λεπίδι
στο λαιμό του Καισαρίωνος αστράφτει.
Σπαρταρούν κάτ’ απ΄ τα βλέφαρα οι βολβοί,
τότε που το λαιμό τρυπά αιχμηρή.
«Μάατ. Μάατ.»
Κάτω απ΄ το ματωμένο βλέμμα της σελήνης,
ο Μεγάλος της Αιγύπτου Ιερεύς
λωρίδες-λωρίδες τη σάρκα του εφήβου γδέρνει.
«Των Πτολεμαίων του σπέρματος έκτρωμα απολωλός,
Ούτε καν Έλληνας είσαι. Ούτε
αμιγής Ρωμαίος, δήθεν απ’ το μηρό
του δῖου Ιουλίου. Μπάσταρδος.
Όλου του πλήθους κοροΐδο
αιωνίων φαραώ.
Βασιλιάς των Βασιλέων; Έκτρωμα.»
Η Θεά ακούει και βοήθεια
δίνει στον Μεγάλο Ιερέα
να περάσει άφαντος πέρα,
με το ξίφος ματωμένο,
ανάμεσα στους πάνοπλους στρατιώτες.
Φρουρούς που τους έταξε παντού στο μέγαρο
η Βασίλισσα Κλεοπάτρα, η μητέρα.
Η Μάατ, η θεά της αλήθειας,
σβήνει του κοιμισμένου Λαρήτη το λυχνάρι.
B
ÎNTR-UN COLȚ AL CAFENELEI
Nu. Adormit par doar acelora
care, abia intrați, de pe prag caută din ochi,
în cafeneaua plină, o masă liberă.
În ziarul pe care îl țin în mână
am încercat să văd dacă scrie ceva despre mine. (Cum mi s-a spus.)
Nu, n-am găsit nimic. L-am împăturit. Trebuie să plec.
Atunci, un tânăr imberb,
să tot aibă douăzeci,
poate douăzeci și șase de ani,
își croiește, la fel, cu un ziar în mână,
drum spre mine.
„Sînt libere locurile
de la masa dumneavoastră?“
L-am poftit să șadă.
„Știți că scrie aici în ziar despre dumneavoastră? Este
și o fotografie, după care v-am recunoscut. Poetul Kavafis.“
„Poetul Kavafis?“ m-am mirat puțin. „Poetul Kavafis?
Cine întreabă de poetul Kavafis?“
„Adolescenții-acuma versurile-i recită.“
„Se poate“, i-am spus. Apoi, m-am ridicat.
Cu ochii voștri arzători,
cu mintea voastră senzuală,
cu mușchii voștri robuști.
E altfel acum. Altfel.
Himerele lui nu mai sînt visele voastre.
B
Στο καφενεῖον στη γωνία
Μπα, αποκοιμισμένος φαίνομαι μόνο σ’ εκείνους
που μπαίνοντας απ΄ το κατώφλι γυρεύουν με το βλέμμα,
Μέσ’ στο ασφυκτικό καφενείο ελεύθερα τραπέζια-μόνο ένα.
Στην εφημερίδα που στο χέρι μου κρατάω
Προσπαθώ να δω τι λένε για μένα. (Όπως μου είπαν.)
Όχι, τίποτα δε βρήκα στα γραμμένα. Τη δίπλωσα. Έπρεπε κι έφυγα.
Έναν άγενο νεαρό τότε είδα,
Είθε είκοσι ας ήταν,
Είθε είκοσι έξι,
Άνοιξε δρόμο προς εμένα
κρατώντας …την εφημερίδα.
«Διαθέσιμη η καρέκλα
στο τραπέζι σας;»
Του’ γνεψα.
«Μάθατε ότι εδώ μέσα για σας γράφει; Και
από μια φωτογραφία σας αναγνώρισα. Για τον ποιητή Καβάφη.»
«Ο Καβάφης ο ποιητής;» λίγο ξαφνιασμένος ρώτησα. «Ο ποιητής Καβάφης;»
Ποιος ρωτάει για τον ποιητή Καβάφη;»
«Έφηβοι τώρα τους δικούς του στίχους λένε.»
«Μάλλον», του απάντησα και αμέσως σηκώθηκα.
Με τα μάτια σας φλογερά,
Με το ηδονοθηρικό μυαλό σας,
Με την σφιχτοδεμένη σάρκα σας.
Όχι, κάτι άλλο συμβαίνει τώρα. Διαφορετικό.
Οι οπτασίες του δεν είναι πια τα όνειρά σας.
Γ
ULTIMUL LAGID
(FRAGMENT DE CRONICĂ)
— Te întreb, cum vom începe istoria contemporană,
pe care Regina Reginelor, Cleopatra,
ne-o cere de la începutul
domniei ei? Cea mai strălucită Regină,
fără îndoială, Regina noastră.
— Vom începe cu nesăbuința fratelui.
Un tinerel, complet lipsit de viziune.
Asta va fi partea ta din cronică. A mea va fi
sfârșitul. Triumful Reginei în brațele lui Antonius.
Puternice. Ocrotitoare. Vânjoase.
După ore în șir scurse pe canalele Deltei,
după lungile zile de rătăcire pe mare,
plecată din insula Lesbos, din Mytilenae,
și, de acolo, înspre Ciprul neprimitor, ostil,
galera atinge rada portului Pelusium,
în plină Deltă.
Nu e nimeni care să-i spună lui Magnus
că Larii lui, marii lui Lari,
și-au ascuns între aripe fața?
„Pompeius către regele Ptolemeu, salutare.
Vei ști prin aceasta că vin la tine
după bătălia din Tesalia. Am nevoie
de înțelegerea ta și de întăriri.
Lagizilor le-am fost întotdeauna
prieten, sprijinitor și protector.“
Potheinos, ca primul între miniștri, se ridică
și îl îndeamnă pe Rege să nu-i acorde azil
lui Magnus. Dacă acesta avea să-l învingă,
luându-și revanșa, pe Caesar,
romanul perfid va putea să spună
că a fost o neînțelegere la mijloc,
că la Pharsalos el doar s-a retras,
în plină mișcare tactică.
Dacă însă Caesar urmează să-l zdrobească
pe Pompeius complet,
Egiptul ar putea să-și ia adio de la libertate.
Achillas, tânărul comandant al trupelor regale,
susține, pline de avânt, că un general roman,
nebiruit de trei decenii, ilustrul
curățitor al mării, învingătorul
lui Mithridates,
triumvirul de neclintit
și stăpânul Senatului și-al Poporului Roman,
nu poate fi trecut cu vederea
de o țară care s-a bucurat întotdeauna
de puternicul lui braț.
S-a ridicat cel din urmă Theodotos din Chios,
iscusitul dascăl de retorică,
susținătorul, pe rând, al cauzelor contrare,
uneori și în simultaneitate dialectică.
Nu este în interesul Regatului Lagid
să-l primească pe Magnus,
larg desfăcându-și brațele,
dar nici să-l respingă.
Îl acceptăm pe Pompeius,
ni-l facem dușman pe Caesar.
Îl respingem pe Pompeius,
Magnus își poate reface armata,
cu ajutorul parților,
îl poate pune pe fugă pe Caesar,
cu toți galii aflați în solda lui,
și poate da foc Alexandriei.
Nu e nimeni care să-i spună lui Magnus
că Larii lui, marii lui Lari,
și-au ascuns între aripe fața?
În momentul acesta, se ridică
tinerelul Lagid, ultimul.
(Nu mai avea răbdare.) „Așezați-vă“,
le-a spus tuturor (începuseră să vocifereze).
Există o singură cale. Azilul acceptat
și capul lui Pompeius.“
Γ
Ο τελευταίος εκ των Λαγιδών
(απόσπασμα ενός χρονικού)
— Σε ρωτώ πως θα ξεκινήσουμε τη σύγχρονη ιστορία,
που η Βασίλισσα των Βασιλισσών, η Κλεοπάτρα,
μας ζητάει από τις αρχές
της βασιλείας της; Η λαμπρότατη Βασίλισσα,
αδιαμφισβήτητη Βασίλισσά μας.
— Θα ξεκινήσουμε με του αδελφού την αφροσύνη.
Ένας νιούτσικος, στερούμενος οράματος.
Αυτό θα είναι το δικό σου μέρος χρονικού. Το τέλος
δικό μου θα μείνει. Ο θρίαμβος της βασίλισσας στην Αντωνίου την αγκαλιά.
Με χέρια ρωμαλέα. Προστακτικά. Γερά.
Πέρασε ώρες στου Δέλτα τα κανάλια,
περιπλάνηση στα κύματα, ταξίδια μακρινά,
με’ αφετηρία το νησί Λέσβου, τα Μυτιληνιά,
και, εκείθεν στ’ άξενη Κύπρο και επιθετική,
η τριήρης το αγκυροβόλιο του Πηλουσίου πλευρίζει,
στα βάθη του Δέλτα αρμενίζει.
Δεν είχε κανέναν να πει στον Μέγαν
Ότι οι Λάρητες, οι μεγάλες Λάρητές του,
Στα πτερά τους το πρόσωπο έκρυψαν;
«Πομπήιος προς τον Πτολεμαίο βασιλιά χαιρετισμούς.
Εξού θα μάθεις ότι προς εσένα αναχώρησα
μετά τη μάχη των Φαρσάλων. Βοήθεια
και ενισχύσεις έχω ανάγκη.
Για τους Λαγίδες πάντα ήμουνα
φίλος και στυλοβάτης και προστάτης.»
Ο Ποθεινός ο αντιβασιλέας μπροστά στο βασιλιά
σηκώνεται και λέει στον Μέγαν να μην δώσει ασυλία
Κι εάν τον Καίσαρα θα τον νικήσει,
διψώντας για την εκδίκηση,
ο δόλιος Ρωμαίος θα μπορούσε να ρίξει
μια τυχόν παρερμήνευση,
ότι μόνο αποσύρθηκε στα Φάρσαλα,
στο μέσον επιθετικής τακτικής.
Εάν όμως ο Καίσαρ πρόκειται να συντρίψει
τον Πομπήιο ολοκληρωτικά,
η Αίγυπτος θα αποχαιρετίσει για πάντα την ελευθεριά.
Ο Αχιλλάς, του στρατού ο αρχηγός,
υποστηρίζει σφοδρά ότι ένας Ρωμαίος στρατηγός,
εδώ και τρεις δεκαετίες ακαταμάχητος, δοξασμένος
θαλασσοκαθαριστής,
του Μιθριδάτη νικητής,
τρίαρχος ακλόνητος
άρχων της Συγκλήτου και της Ρώμης του Λαού
δεν μπορεί να παραλειφθεί
από τη χώρα που ανέκαθεν
τα στιβαρά του χέρια έχει απολαύσει.
Σηκώθηκε στο τέλος ο Θεόδοτος ο Χιώτης,
πολύπειρος δάσκαλος ρητορικής,
των αντίθετων υποθέσεων υποστηρικτής,
ενίοτε με διαλεκτική σύμπτωση.
Το Βασίλειο των Πτολεμαίων δε συμφέρει
το Μέγαν να καλοδεχθεί
στην αγκαλιά τους ανοιχτή,
αλλ’ ούτε να τον απορρίψει.
Ευπρόσδεκτος ο Πομπήιος,
αλλά τον Καίσαρ θα τον κάμνουμε εχθρό.
Αν όμως απορρίψουμε τον πρώτο
αυτός θα συγκεντρώσει τον στρατό,
με τη βοήθεια των Πάρθων
μπορεί τον Καίσαρ να διώξει
με όλους τους Γαλάτες στη δική του υπηρεσία,
και στην Αλεξάνδρεια να βάλει φωτιά.
Δεν είχε κανέναν να πει στον Μέγαν
Ότι οι Λάρητες, οι μεγάλες Λάρητές του,
Στα πτερά τους το πρόσωπο έκρυψαν;
Εκείνη τη στιγμή σηκώθηκε
ο νεαρός Λαγίδης, ο τελευταίος.
(χάνοντας την υπομονή του.) «Καθίστε»,
είπε σε όλους τους παρόντες (ξεσπούσαν σε φωνές).
«Υπάρχει μια μοναδική οδός. Της ασυλίας η αποδοχή
και του Πομπηίου η κεφαλή.»
Δ
TORS
Întins la picioarele lui,
răsfrânt într-un ciob de fereastră,
țărmul mării se dezgolește
încet, flux, reflux,
ca torsul alb al unui efeb, seara,
caldă,
înaintea nopții.
Δ
Κορμός
Ξαπλωμένο στα πόδια του,
καθρεφτισμένο σε θραύσματα γυαλιού,
το ακρογιάλι ξεγυμνώνεται
άμπωτη και πλημμυρίδα, αγάλια,
λευκός κορμός εφήβου όπως το βράδυ,
ζεστό,
μπροστά στης νύχτας τα μάτια.
Ε
UN ΒUCHET
Bătaie în ușă.
Și încă una.
În tăcerea odăii,
pășește doar luna.
Mă ridic să deschid.
Pe masă, albă,
foaia așteaptă
cuvintele-n salbă.
Bătaie în ușă.
Deschid. Se ascunde
un zâmbet stingher,
de două secunde.
— Maria? Și bluza
crăpată puțin
descoperă pieptul
arcuit divin.
— O caut pe Maria.
— Alături încercați.
De unde ies și intră
mulți tineri încântați.
Cu degete două
pe la pălărie
se-ntoarce pe vârfuri:
— Domnu’ îi știe…
De sub roba neagră,
din degete fine,
buchetul de roze
se-ndreaptă spre mine.
— Probabil vă știe
Maria prea bine.
Buchetul acesta
pentru ea vine.
Biletul din ușă
însă mi-a spus
să bat doar alături.
Și noaptea s-a dus…
Vă rog un serviciu –
atâta aș vrea –:
buchetul acesta
s-ajungă la ea.
Doi ochi – iasomie –
și buze de nufăr
’mi zâmbiră tandru:
— Cât pot să mai sufăr?
— Oh, nu… Să-i spun
am vrut. – Doar o clipă!
Coborî fluturând
a robei aripă.
În camera goală
intrase doar luna.
Lucise o clipă.
Rămase minciuna.
Ε
Ανθοδέσμη
Στην πόρτα κάποιος χτυπά.
Κι ακόμα μια φορά.
Στην καμάρα σιωπηρά
η Σελήνη νυχοπατά.
Σηκώνομαι ν’ανοίξω
στο τραπέζι λευκό
το φύλλο περιμένει
λέξεις-περιδέραιο.
Χτύπημα στην πόρτα.
Ανοίγω; ντροπαλό
κρυφοχαμόγελο
άστραψ’ ένα λεπτό.
— Μαρία; Και η μπλούζα
μισανοιγμένη
αφήνει ορατό
το στήθος-θεϊκό.
— Ψάχνω την Μαρία.
— Δίπλα τι λέει;
Εκεί που μπαινοβγαίνουν
Ολόχαροι νέοι.
Με δύο δάχτυλα
κούνησε το καπέλο
στις μύτες γυρίζει
— Ο κύριος τους ξέρει…
Απ’ τη μαύρη τόγα
με κρινοδάχτυλα
των ρόδων δέσμη
προς εμένα γερνά.
— Σάμπως σας γνωρίζει
η Μαρία καλά.
Για αυτήν είναι
τα τριαντάφυλλα.
Το χαρτί στην πόρτα
μου ‘δειξε όμως
δίπλα να χτυπήσω
και πέρασε η νύχτα…
Κάνε μου τη χάρη
αυτό μόνο θέλω
αυτό το μπουκέτο
σ’εκείνη φερ’το.
Δύο μάτια – γιασεμί
και χείλη νούφαρα
γλυκοχαμόγελο
— Πόση καρτερία;
— Αχ, μπα… να της πω
Ήθελα. – Δύο στιγμές!
Κατέβαινε και ανέμισε
της τόγας τις πτυχές
Στην άδεια κάμαρη
νυχοπάτησε το φεγγάρι.
Φεγγοβόλησε μια στιγμή
Ψέμα έχει μείνει.
Z
EFEBII ALEXANDRIEI
În dreapta mea, stă întins Mikis. Câteva tuleie
răsărite pe buza de sus arată că poate
a trecut, abia dacă a trecut
de optsprezece sau nouăsprezece ani.
Alexis stă întins în stânga mea.
Pe cearșaful alb – câțiva stropi sângerii
ca niște steluțe fierbinți
pe un câmp de zăpadă. Dintre buze
îi iese un tub. Pare că îl sărută.
Infirmiera șterge cu un tampon de vată cu apă
rece pieptul pe care îl cred, cald încă, al lui Mikis.
Pe lângă alunițele lui cafenii
se scurg, ca două șiruri de lacrimi,
dârele dezinfectantului incolor.
Parcă îl văd pe Mikis în palestra de odinioară
a Alexandriei. Se unge cu ulei de nucă de cocos
pe tot corpul. Torsul lucește. Fesele
rotunde sînt niște capiteluri pentru două coloane
de marmură înfipte în nisip.
Alexis m-a servit, într-o seară, în tavernă,
cu porția mea preferată de souvlaki.
M-a întrebat: „Mai doriți ceva?“
„Da“, fu iute răspunsul. „Niște tzatziki foarte rece.“
Ieși să ne plimbăm puțin pe faleză?
Aș fi vrut să-l întreb. Dar am tăcut.
O simplă strângere apoi a mâinii. Două priviri,
topite într-una singură.
Mare de gheață pentru picioarele noastre
fierbinți.
Marea Alexandriei. Efebii ei din palestră
și de pe țărm
sînt bătuți de vântul pe care îl taie
cocorul alb și singur.
Z
Οι έφηβοι της Αλεξάνδρειας
Δεξιά μου ξαπλωμένος ο Μίκης. Τα πρώτα γένια
ξεπροβάλλοντας στο άνω χείλος δείχνουν
ότι μόλις έχει συμπληρωμένα
τα δεκαοχτώ- δεκαεννιά του.
Ο Αλέξης ξαπλωμένος στα αριστερά.
Στ’ άσπρα σεντόνια καυτερά
σταγόνες αίματος σαν αστέρια
σε μια χιονόλευκη πεδιάδα. Από τα χείλη του προβάλλει
ένας σωλήνας. Σαν να τον φιλήσει φαίνεται.
Τον πωματίζει με βαμβάκι η νοσοκόμα με κρύο
νερό και το στήθος το μαντεύω ακόμα ζεστό, του Μίκη,
δίπλα στις καφετιές ελιές του
τρέχουν ίσια σαν δύο δάκρυα
του άχρωμου απολυμαντικού τ’αυλάκια.
Λες και βλέπω τον Μίκη στις παλιές παλαίστρες
της Αλεξάνδρειας. Χρίζεται με καρυδέλαιο
σ’ όλο το σώμα. Ο κορμός αστράφτει. Σμιλεμένοι
οι γλουτοί του μοιάζουν με κιονόκρανα
μαρμάρινες στήλες μπηγμένες στην άμμο.
Ο Αλέξης σε ένα βράδυ στην ταβέρνα καθώς με υπηρετούσε
με το αγαπημένο μου πιάτο, ένα σουβλάκι,
με ρωτούσε: «Κάτι άλλο;»
«Ναι», ήρθε γρήγορα η απάντηση. «Λίγο τζατζίκι πολύ κρύο.»
Να κάνουμε μια βόλτα στην προκυμαία εμείς οι δύο;
Θα ήθελα να τον ρωτήσω. Αντ΄αυτού σώπασα.
Ένα απλό σφίξιμο των χεριών. Δύο βλέμματα,
ρευστοποιημένα σε ένα.
Παγοθάλασσα για τα πόδια μας
καυτά.
Η θάλασσα της Αλεξάνδρειας. Οι έφηβοι της παλαίστρας
και της ακρογιαλιάς
ταραγμένοι από τον άνεμο που τον διαπερνά
ο λευκός γερανιός της μοναξιάς.
